Dossier Onvertaalbare Zaken

Dossier Onvertaalbare Zaken

juli 2018

Vertalen is niet alleen een brug slaan tussen twee talen. Vaak is het ook een kwestie van culturen met elkaar verzoenen. Bij dhaxley Translations hebben we dit al aan den lijve ondervonden.

We zijn het allemaal al wel eens tegengekomen: een woord dat volstrekt onvertaalbaar is. Een welbekend voorbeeld uit het Nederlands is het woord ‘gezellig’. Voor zowat elke Vlaming, Nederlander of Surinamer zal het begrip glashelder zijn, maar probeer het concept maar eens te verduidelijken aan iemand die de taal niet beheerst. Gezelligheid is, zeg maar, een way of life in het Nederlandse taalgebied.

Online zijn er lijstjes terug te vinden met dergelijke pareltjes uit allerlei talen. Sommige van die begrippen, zoals het Portugese saudade bijvoorbeeld, zijn weliswaar gekend buiten hun eigen taalgebied, maar vallen toch niet zo maar in twee woorden uit te leggen. In bepaalde gevallen onthullen zulke onvertaalbare woorden een bijzonder poëtische of melancholische kant van een cultuur. Zo beschrijven de Noren het euforische gevoel dat je krijgt wanneer je pas verliefd begint te worden met slechts één woord: forelsket. En in het Russisch kennen ze dan weer zoiets als toska, wat een verfijnd en verheven soort verveling is, die niet ontstaat uit het gebrek aan boeiende dingen om te doen, maar eerder uit een groeiende onverschilligheid voor die zaken die doorgaans wel als boeiend worden beschouwd. Als we dat botweg zouden vertalen als ‘depressie’, dan doen we de taal van Poesjkin en Tsjechov onrecht aan.

Andere van die voorbeelden tonen een nog nauwere band met cultuur aan. Zo is het woord fika geheel eigen aan het Zweeds, omdat deze traditionele werkpauze – waarbij koffie of thee gedronken wordt en er met collega’s en oversten over alles behalve het werk gesproken wordt – erg typerend is voor de Zweedse mentaliteit. Daarnaast is ook de Zweedse liefde voor natuur merkbaar in het taalgebruik. Wanneer Zweden vroeg opstaan met de uitdrukkelijke bedoeling om buiten naar de eerste kwinkelerende vogeltjes te gaan luisteren, dan hebben ze ook daar een woord voor: gökotta. Hoe je zoiets ook beknopt probeert te vertalen, de kans is groot dat de vertaler het met elke nieuwe poging alleen maar verschlimmbessert

Nu zijn dit allemaal voorbeelden van begrippen die je verre van dagelijks tegenkomt in een vertaalbureau. Tenzij je misschien in literaire vertalingen gespecialiseerd bent. Bij dhaxley worden we hiermee dan ook zelden geconfronteerd. Maar toch kunnen we enkele anekdotes meedelen van Onvertaalbare Zaken die we al zijn tegengekomen.

Zo lieten we recent een tekst naar het Hebreeuws vertalen voor een internationale fabrikant en exporteur van exclusieve chocolade. Bij één van de producten was de volgende standaard waarschuwing vermeld: “Opgelet, overmatige consumptie kan een laxerend effect hebben.” Hoewel dit geen uitgesproken ingewikkelde of buitengewone zin was, bleek dit toch een struikelblok te zijn voor de vertaling. De vertaler gaf namelijk aan dit liever niet te vertalen, aangezien dit volgens hem een verwijzing was naar een concept dat door sprekers van het Hebreeuws beschouwd wordt als ongepast. Dergelijke onfrisse zaken zouden niet geaccepteerd worden door het doelpubliek.

Dhaxley verzorgde voor diezelfde klant overigens ook nog een vertaling naar het Arabisch. En opnieuw deed zich een moeilijkheid voor waar we in alle eerlijkheid niet meteen op bedacht waren. Een van de ingrediëntenlijsten die vertaald moesten worden, bevatte namelijk een verwijzing naar champagne. En van alcohol (een woord dat ironisch genoeg is afgeleid van het Arabische al-kuhl) moest de vertaler zich absoluut distantiëren. De reden hiervoor was dat dit in strijd was met de sharia compliance waar zijn bureau zich aan hield en bovendien indruiste tegen de Arabische cultuur. De vertaler in kwestie was overigens niet de enige die deze bezwaren aanhaalde. Onze projectmanagers hadden de grootste moeite om een native speaker te vinden die bereid was om zich eraan te wagen. Zo werden we er weer even aan herinnerd dat woorden soms een grotere lading dekken dan wat er zwart op wit op papier staat.

De afbeelding toont de definitie van het onvertaalbare woord verschlimmbessern.

Door Eric Van Den Troost